روشن‌ترين قرينه بر معناى غير ظاهر مىباشد و الّا كلمهء جهل به تنهايى و بدون قرينه ، فقط در مقابل علم و معرفت قرار مىگيرد . و اى كاش مىدانستم كه صاحبان اين توجيه غير وجيه در مورد معناى آنچه كه در قرآن آمده است چه مىگويند ؟ آيا صحيح است كه در استعمال‌هاى چهارگانهء : « ظنّ الجاهلية » ، « حكم الجاهلية » ، « الحميّة الجاهلية » و « تبرّج الجاهلية » ؛ جهل را به معناى غضب بگيريم ؟ ! ( 1 ) همچنين ديديم كه امير المؤمنين عليه السّلام جاهليت را به جهلا توصيف كرد و بر معناى معروف جاهليّت تأكيد نمود و سپس فرمود : « و بلاء من الجهل » و « اطباق جهل » كه تمام اينها معناى شايع را تأكيد كرده و هر گونه شك و ترديدى را دفع مىكند . « در حقيقت امير المؤمنين در سخنان مذكور خويش حالت و وضعيت و سطح علمى و فرهنگى اعراب قبل از اسلام را توصيف مىكند و مىگويد كه آنها در ظلمات جهل و حيرت و خود فراموشى زندگى مىكردند . . . و اين ، تمام آنچه را كه برخى مورّخان از قبيل آلوسى و غيره ، ادّعا مىكنند كه اعراب در بعضى از علوم از قبيل علم طب و هواشناسى و قيافه‌شناسى و باران‌شناسى ممتاز بوده‌اند ؛ ردّ مىكند » « 1 » . ( 2 ) ابن خلدون در اين باره مىگويد : « . . . اعراب در ابتدا هيچ علم و صناعتى را نمىدانستند و اين به اقتضاى زندگى ساده و بدوى آنها بود . . . در ابتدا اقوام عرب تعليم و تأليف و تدوين را نمىشناختند و به سوى آن نمىرفتند و حاجتى هم بدان پيدا نمىكردند . . . و بىسوادى در آن دوران يك صفت عمومى به شمار مىرفت . » « 2 » وى در مورد علم طب اعراب مىگويد : « . . . طبى كه بدان عمل مىكردند - در اغلب موارد - مبتنى بر تجربهء قاصر بعضى از اشخاص بود كه از پير مردان و پير زنان به ارث مىبردند و چه بسا كه بعضى از آنها درست بود ؛ ولى بر طبق قانونى طبيعى و مطابق با مزاج نبود . چنين طبى در ميان عرب شايع بود و اطباى معروف از قبيل حارث بن كلده و غيره را در اين زمينه داشتند . » « 3 » ( 3 ) اگر آنچه را كه بلاذرى در زمينهء بىسوادى اعراب گفته است را بازگو كنيم ، براى اثبات

--> ( 1 ) . الصحيح من سيرة النبى الاعظم صلّى اللّه عليه و آله ، ج 1 ، ص 48 . ( 2 ) . مقدمهء ابن خلدون ، ص 543 . ( 3 ) . همان ، ص 493 .